حسب خصوصيّت جهت و سرعت و بطء و آن خصوصيّت مستند است به خصوص محركى و چون بقاى مادّه بدون صورتى از صور ممكن نيست ، پس قوام ماده تنها به طبيعت مشتركه فلكى نباشد و چون مادّه بالزمان مقدم است بر هر صورتى كه بالفعل مقوم اوست بنابر حدوث صور عناصر ، پس صورت تنها نيز مقوّم مادّه نتواند بود ، پس قوام ماده از مجموع امرين باشد ، يعنى از طبيعت مشتركهء فلكيّه و از طبيعت مطلقهء صور مختلفه « 1 » . و اما سبب امتزاجات بر دو گونه است : يكى اختلاف نسبت « 2 » عناصر به سماويات ، مانند محاذات شمس با موضعى از ارض كه مقتضى اضائت آن موضع است و به توسط اضائت ، مقتضى سخونت و به توسط سخونت ، مقتضى تخلخل يا اصعاد جسم متسخّن كه موجب خروج از مكان طبيعى است و ممزوج شدن با غير خود . و سبب دوّم ، قوا و هيأت طبيعيّه كه فائضند از سماويّات ، بر طبايع و صور و نفوس كه موجب تحريك آنها شوند مر ماده خود را و ماده غير خود را . و سبب گردند مر امتزاج بعضى از اجسام را با بعضى ديگر ، چنان كه معلوم است از قواى غاذيه ، و سبب حدوث مزاج گردند . و مزاج لا محاله بر نسبتهاى مختلف واقع تواند شد ، به حسب تفاوت در كميّات و كيفيات عناصر و موجب اختلاف استعداد ممتزج گردند و به حسب استعدادات مختلفه ، صور مركّبات متخالفه از واهب الصور فايض شود .

--> ( 1 ) مبدء و معاد ص 94 ، ترجمهء محمود شهابى . ( 2 ) ب ، ج : « نسيب »